૧૨૫ વર્ષથી મેડિકલ સાયન્સને ગુંચવતી બીમારી એટલે "ન્યુરોમાયેલાઇટીસ ઓપ્ટિકા"

Dr. Shailesh Darji DM Neurology
perm_contact_calendar 1 week ago
Public
visibility 104 Views
thumb_up 7 Likes
 
NMO
NMOSD
neuromyelitis optica
world ms day
multiple sclerosis
optic neuritis
acute transverse myelitis

     હમણાં ૩૦ મેના રોજ આખા વિશ્વમાં "વર્લ્ડ એમ.એસ. ડે" ઉજવવામાં આવ્યો. એમ.એસ. એટલે કે “મલ્ટીપલ સ્ક્લેરોસિસ” જે એક "ડિમાઇલીનેટિંગ ડીસીસ" છે, જેમાં મગજ અને કરોડરજ્જુના જ્ઞાનતંતુ અને દ્રષ્ટિની ચેતાતંતુની નસ પર અસર થાય છે જેથી દર્દીને ઘણી બધી તકલીફો પડે છે. એમ.એસ. વિષે તો ઘણું જાણ્યું પણ આજે એક એવી બીમારી વિષે હું તમને જણાવીશ કે જે પણ "ડિમાઇલીનેટિંગ ડીસીસ"નો એક પ્રકાર છે જેને એન.એમ.ઓ. (NMO ) ન્યુરોમાયેલાઇટીસ ઓપ્ટિકા કહે છે.


ન્યુરોમાયેલાઇટીસ ઓપ્ટિકા શું છે ?


     ન્યુરોમાયેલાઇટીસ ઓપ્ટિકા એ ચેતાતંતુની ઓટોઈમ્યુન અને ઇન્ફ્લેમેટરી ડીસીસ છે જેમાં મુખ્યત્વે ઓપ્ટિક નર્વ એટલે કે દ્રષ્ટિની ચેતાતંતુની નસ અને સ્પાઈનલ કોર્ડ એટલેકે કરોડરજ્જુમાં સોજાના એટેક આવે છે અને દર્દી ને એ મુજબ અલગ અલગ લક્ષણો જોવા મળે છે.

     

     ઓટોઈમ્યુન એટલે કે એવી બીમારી કે જેમાં આપણા શરીરની ઇમ્યુન સિસ્ટમ ક્ષતિગ્રસ્ત થવાથી શરીરના પોતાના પરજ હુમલો કરે છે અને તેને નુકશાન પહોંચાડે છે. ઇન્ફ્લેમેટરી એટલે એવી બીમારી કે જેમાં શરીરના જે તે ભાગમાં સોજો આવે અને એ ભાગનું કામ ક્ષતિગ્રસ્ત થઇ જાય.


     આ બીમારી ની એક ખાસિયત એ છે કે તેમાં અમુક અમુક સમયે હુમલાના રૂપે લક્ષણો જોવા મળે છે એટલે એને "રીકરન્ટ ડીસીસ" કહે છે, તેથીજ તો એની સારવાર લાંબી ચાલે છે. એટલે દર્દીના ક્યારેક આંખને લગતા અને ક્યારેક કરોડરજ્જુને લગતા અને ક્યારેક બંને એક સાથે થાય તો એ મુજબ અલગ અલગ લક્ષણો જોવા મળે છે.


શું છે આ બીમારીનો ઇતિહાસ?


     આમ તો આ બીમારી ૧૨૫ વર્ષ પહેલા દર્શાવવામાં આવી હતી. ૨૬ ઓક્ટોબર ૧૮૯૪ શુક્રવારના રોજ સાઉથ ફ્રાન્સના લૉયન શહેરમાં ભરાયેલી મેડિકલ કોંગ્રેસમાં "યૂજ઼ન ડેવીક" નામના એક ફ્રેચ ન્યુરોલોજીસ્ટ દ્વારા સહુ પ્રથમ વાર આ બીમારી વિષેનું ઐતિહાસિક રિસર્ચ પેપર રજુ કરવામાં આવ્યું હતું. એટલે આ બીમારીને “ડેવીકસ ડીસીસ” પણ કહેવાય છે. ત્યારબાદ આ બીમારી વિષે ઘણા સંશોધન ચાલુ હતું અને આ સદીની શરૂઆતમાં ૨૦૦૪ની સાલમાં અમેરિકાની વિખ્યાત મેયો ક્લીનિકના ન્યુરોઇમ્યુનોલોજી લૅબોરેટોરીના પ્રોફેસર "વેન્ડા લેનન" દ્વારા આ બીમારી માટે જવાબદાર એન્ટિબોડી શોધી કાઢવામાં આવ્યા જેનાથી આ બીમારી વિશેની સમજણમાં અને તેની સારવારમાં ઘણી પ્રગતિ આવી. આ એન્ટિબોડી એકવાપોરિન-૪ (AQUAPORIN-4) એન્ટિબોડી તરીકે ઓળખાય છે. આ એન્ટિબોડી મગજના જ્ઞાનતંતુ એસ્ટ્રોસાઇટ્સ(Astrocytes)ની આજુબાજુની વૉટર ચેનલ્સને નુકસાન કરે છે અને જેને લીધે આ પ્રકારના જ્ઞાનતંતુ નાશ પામે છે, જેથી મગજના કાર્યમાં વિક્ષેપ આવે છે અને દર્દીને અલગ અલગ લક્ષણો જોવા મળે છે.


     આજની તારીખે પણ આ બીમારીમાં દિનપ્રતિદિન નવા નવા સંશોધનો થતા રહે છે જેનાથી આ બીમારી થવા પાછળના ચોક્કસ કારણો જાણી શકાય અને તેની સફળ સારવાર થઇ શકે.


ન્યુરોમાયેલાઇટીસ ઓપ્ટિકાના લક્ષણો શું છે?


૧. એક અથવા બંને આખે અચાનક જોવામાં તકલીફ પડવી.

૨. ચાલવામાં તકલીફ પડવી, જેની સાથે કમરથી નીચેનો ભાગ બેહરો લાગવો

૩. એક કે બંને હાથમાં નબળાઈ અને ક્યારેક ચારેય હાથ-પગમાં નબળાઈ લાગવી

૪. આ બીમારીની એક ખાસિયત એ છે કે એમાં દર્દીને નબળાઈની સાથે ખુબજ દર્દપૂર્ણ ઝટકા આવે છે અને એમ હાથ કે પગની આંગળીઓ તરડાઈ જઈને બહુજ દુખાવો કરે 

      છે જેને "પેઈનફુલ ટોનિક સ્પાઝમ" કહે છે.

૫. અમુકવાર દર્દીને આ બીમારીની શરૂઆતમાં એક હાથ કે પગમાં ખન્જવાલ આવે છે અને એવી મીઠી ચળથી કયારેક ઊંઘ ઉડી જાય છે અને કપડું અડે તો પણ એવી 

      ખન્જવાલ આવે છે જેને "ન્યુરોજનિક પૃરાઈટ્સ" કહે છે

૬. આ બીમારીમાં પગમાં નબળાઈની સાથે પેશાબમાં અટકાવ અને કબજિયાત થઇ શકે છે.

૭. ક્યારેક જો મગજના ખાસ હિસ્સામાં જેને "એરિયા પોસ્ટરોમાં" કહે છે ત્યાં અસર થાય તો દર્દીને સતત ઉલ્ટી ઉબકા અને હેડકી રહે છે જેમાં બીજી બધી તાપસ જેમકે પેટની 

      એન્ડોસકોપી વગેરે નોર્મલ હોય છે પરંતુ પાછળથી એન.એમ.ઓ.નું નિદાન થાય છે.

૮. આ સિવાય જૂજ કિસ્સાઓમાં દર્દીનું બેભાન થઇ જવું, સોડિયમ ઘટી જવું (SIADH), ખેંચ આવવી, જોવામાં ડબલ દેખાવું, સતત ગળા અને માથામાં દુખાવો રહેવો વગેરે.

૯. આ સાથે આ બીમારીમાં મોટાભાગના દર્દીઓને થાક લાગવો, માનસિક તણાવ રેહવો, ભૂખ ઓછી લગાવી, વજન ઉતરવું તથા ઊંઘમાં ફેરફાર થવા એ બહુ સામાન્ય છે.


શું આ બીમારી મલ્ટિપલ સ્ક્લેરોસિસથી અલગ છે?


     મલ્ટિપલ સ્ક્લેરોસિસની જેમ જ આ પણ એક લાંબા ગાળાની બીમારી છે જેમાં દર્દીને અલગ અલગ લક્ષણો જોવા મળી શકે છે, પણ બંને સાવ જુદી બીમારી છે. એમ.એસ. કરતા એન. એમ. ઓ. માં શરીરના દુખાવાની સમસ્યા વધુ રહે છે કેમકે આ બીમારીમાં એસ્ટ્રોસાઇટ્સ પણ નુકશાન પામે છે જે એમ.એસ. માં નથી જોવા મળતું. આ બીમારીમાં થતી દ્રષ્ટિની નબળાઈ ખુબજ ગંભીર હોય છે અને સુધારો બહુ ઓછો જોવા મળે છે. આ બીમારીનું સમયસર નિદાન જરૂરી છે અને એને એમ.એસ. થી અલગ તારવવી જરૂરી છે કેમકે બંને બીમારીઓની દવાઓ અલગ છે.


શું છે નિદાન અને સારવાર?


     આ બીમારીના નિદાન માટે મુખ્યત્વે લોહીમાં અથવા કમરના પાણીમાં “એક્વાપોરીન-૪” નામના એન્ટિબોડીનો ટેસ્ટ થાય છે જે પોઝિટિવ આવતા આનું સચોટ નિદાન થઇ શકે છે. આ સિવાય અન્ય લોહીના રિપોર્ટ્સ, આંખની તપાસ જેમકે વી.ઈ.પી. અને ઓ.સી.ટી.ના રિપોર્ટ્સ તથા મગજ અને કરોડરજ્જુના એમ.આર.આઈ. રિપોર્ટ્સ વગેરે સૂચવવામાં આવે છે જેનાથી આગળની સારવાર ચાલુ કરી શકાય છે.


     પ્રારંભિક સારવારમાં મિથાઇલ પ્રેડનીસોલોન નામના સ્ટેરોઈડના ઈન્જેકશનનો પાંચ દિવસનો કોર્સ હોય છે ત્યારબાદ એની ટેબ્લેટ્સ આપવામાં આવે છે. એ સિવાય જરૂર મુજબ બીમારીના અચાનક હુમલા વખતે પ્લાઝમાફેરેસીસ અથવા ગામાના ઈન્જેકશનની મોંઘી સારવાર કરવી પડે છે


     એક્સપર્ટ ન્યુરોલોજીસ્ટની સલાહ મુજબ આગળ જતા આવનારા હુમલાને રોકવા માટે ઇમ્યુનોસુપ્પ્રેસન્ટ્સ પ્રકારની દવાઓ જેમકે એઝોરાન, રિતુક્ઝિમેબ, એમ.એમ.એફ. વગેરે. એ સિવાય અલગ અલગ લક્ષણો માટે જુદી જુદી દવાઓ અપાય છે જેમકે કાર્બામેઝાપાઈન, લેમોટ્રીજિન, બકલોફેન વગેરે.