"પાર્કિન્સન્સ ડિસીસ" એટલે કે "કંપવાત" વિષે જાણો

Dr. Shailesh Darji DM Neurology
perm_contact_calendar 2 months ago
Public
visibility 248 Views
thumb_up 35 Likes
 
Parkinson disease
tremor
vibration
difficulty in walking

                                                                       "પાર્કિન્સન્સ ડિસીસ" એટલે કે "કંપવાત" વિષે જાણો


                                                                                                                                                                     ડો. શૈલેષ દરજી

                                                                                                                                                                    (કન્સલ્ટન્ટ ન્યુરોલોજીસ્ટ)

                                                                                                                                                                      ૯૮૯૮૧૮૫૩૬૦


                                                          “જે જોખમો લેવા તૈયાર નથી તે જીવનમાં કશુંજ પ્રાપ્ત કરશે નહિ." -- મુહમ્મદ અલી


     ૬૫ વર્ષના ધીરજલાલે આખી જિંદગી ખેતીવાડી કરી, આમ બધી રીતે તંદુરસ્ત પણ એમને હમણાં છેલ્લા છએક મહિનાથી જમણા હાથમાં થોડી થોડી ધ્રુજારી ચાલુ થઇ.એમના દીકરાના કહેવા મુજબ હાથ એમ સ્થિર હોય ત્યારે ધ્રુજારી લાગે પણ કોઈ વસ્તુ પકડવામાં ધ્રુજારી ના આવે અને ચાલે ત્યારે જમણો હાથ હલે નહિ અને ધ્રુજારી વધી જાય. અને હમણાં હમણાં એવું ધ્યાનમાં આવ્યું કે એમના ચહેરા પર પહેલા જેવા હાવભાવ નથી રહ્યા અને જાણે પૂતળું હોય એવું લાગે એકદમ સ્થિર અને આંખો પણ ઓછી પટપટાવે. સહેજ અવાજ પણ ધીમો થઇ ગયો અને ચાલવાનું અને રોજીંદુ કામ પણ ધીમું કરવા લાગ્યા. આ બધા લક્ષણો જોઈ અને વિગતવાર તપાસ કરીને મેં એમને "પાર્કિન્સન્સ ડિસીસ" એટલે કે " કંપવાત" રોગનું નિદાન આપ્યું.


      કંપવાત એ ક્રમશ: વધતો જતો મગજના જ્ઞાનતંતુનો રોગ છે જે મોટાભાગે ૬૫ વર્ષથી વધુ ઉંમરની ૧૦૦૦ માંથી ૧-૨ વ્યક્તિમાં થાય છે, જોકે યુવાનીમાં પણ આ રોગ થઇ શકે છે જેને "યન્ગ ઓનસેટ પાર્કિન્સન્સ ડિસીસ" કહે છે. મહિલાઓની તુલનામાં પુરુષોમાં કંપવાત થવાની વધુ સંભાવના રહેલી છે. કંપવાતનું ચોક્કસ કારણ જાણી શકાયું નથી પણ મગજના અતિ મહત્વના એવા "ડોપામીન" નામના ન્યુરોટ્રાન્સમીટર કેમિકલની ઉણપથી શરીરના વિવિધ સ્નાયુઓનું હલનચલન બરાબર નિયંત્રિત અને સુમેળભર્યું થઇ શકતું નથી અને તેથી દર્દીને શરીર જકડાયેલું લાગે છે. મગજના ત્રણ ભાગ હોય છે જેને ફોરબ્રેઈન, મીડબ્રેઈન અને હાઈન્ડબ્રેઈન કહે છે એમાં સહુથી વચ્ચેના મીડબ્રેઈનમાં "સબસ્ટેન્શિઆ નાઈગ્રા" નામના નાનકડા ભાગમાંથી ડોપામીનનો સ્ત્રાવ થતો હોય છે. કંપવાતમાં આ સબસ્ટેન્શિઆ નાઈગ્રાના કોષો ક્ષતિગ્રસ્ત થાય છે અને ધીમે ધીમે મૃતપ્રાય થઇ જાય છે, તેથી ડોપામીનનાં પ્રમાણમાં ઘટાડો થાય છે અને જયારે એનો સ્ત્રાવ ઉત્ત્પન્ન કરતા ૮૦% થી વધુ ચેતાકોષો મૃત બને છે ત્યારે કંપવાતના લક્ષણો દેખાવા શરુ થાય છે.


     આમ તો કંપવાત એક ન્યુરોડીજનરેટીવ રોગ છે પણ ૫ થી ૧૦ % કિસ્સાઓમાં પરિવારની કોઈ અન્ય વ્યક્તિને પણ વારસાગત કારણથી અસર થઇ શકે છે. કેટલાક પર્યાવરણીય તત્વો જેવા કે નિન્દામણનાશકો, જંતુનાશકો અને ઝેરી ધાતુઓ જેવા કે મેંગેનીઝ, લેડ એટલે કે સીસું, અને ટ્રાઇક્લોરોઇથિલિનના સતત સંપર્કમાં રહેવાથી કંપવાત થવાના જોખમમાં સહેજ વધારો થઇ શકે છે. કેટલીક દવાઓ જેવીકે એન્ટિસાયકોટિક (માનસિક રોગમાં અપાય છે), લેવોસલપ્રાઈડ, મેટોક્લોપરામાઇડ (કે જે એસીડીટી માટે અપાય છે) વગેરે પણ ક્યારેક કારણભૂત હોય છે. વારંવાર માથામાં ઇજા થવાથી પણ આ રોગ થવાની શક્યતા વધી જાય છે. એવું કહેવાય છે કે ખ્યાતનામ અમેરિકન બોક્સર "મુહમ્મદ અલી" ને કંપવાત થવાનું એક કારણ બોક્સિંગ દરમિયાન થતી માથાની વારંવારની ઇજા હોઈ શકે છે. આમ જિનેટિક અને પર્યાવરણીય તત્વોની અરસપરસની પ્રતિક્રિયા કંપવાત થવામા મુખ્ય ફાળો આપે છે.


     કંપવાતના મુખ્ય લક્ષણોમાં ધ્રુજારી, શરીર જકડાયેલું લાગવું અને હલનચલન ધીમું થવું એ છે. સામાન્ય રીતે ધ્રુજારી એમજ જયારે આરામથી બેઠા હોય ત્યારે થાય છે, શરૂઆતમાં એક હાથમાં ધ્રુજારી થઈને પછી ધીમે ધીમે બંને હાથ તથા પગમાં પણ ધ્રુજારી થવા લાગે છે અને ચાલતી વખતે હાથમાં થતી ધ્રુજારી વધી જાય છે. ક્યારેક બોલવામાં પણ અવાજ ધીમો થઇ જાય છે અને હોઠ, જીભ અને જડબામાં પણ ધ્રુજારી આવે છે. દર્દીને બંને હાથ અને ધીમે ધીમે પગ પણ જકડાયેલા લાગે છે જેને "રિજિડિટી" કહે છે જેનાથી એવું લાગે છે જાણે સાંધા જકડાઈ ગયા હોય અને સાંધાનો વા થયો હોય. ઘણી વાર ખભાનો ભાગ એમ જકડાઈ જાય છે જેને "ફ્રોઝન સોલ્ડર" કહે છે એથી દર્દી એમ માની લે છે કે એને હાડકા-સાંધાની કોઈ બીમારી છે, પણ ખરેખર તો કંપવાતમાં એવું બહુ સામાન્ય છે અને એનું ચોક્કસ નિદાન થાય તો દર્દીને બહુ જલ્દી ફાયદો થઇ શકે છે. સાથે સાથે કંપવાતમાં શરીરનું હલનચલન ધીમું પડી જાય છે અને રોજબરોજની પ્રક્રિયા જેવી કે પથારીમાંથી ઉઠવું, બ્રશ કરવું, નહાવું, કપડાં બદલવા, જમવું, ચાલવું વગેરે ધીમે ધીમે થાય છે જેને "બ્રેડીકાઈનેસિયા" કહે છે. દર્દીના ચેહરાના હાવભાવ ઓછા થઇ જાય છે, ચેહરો નીરસ લાગે છે અને આંખોની પાંપણો પણ ઓછી પટપટાવે છે. લખવામાં પણ તકલીફ પડે છે અને અક્ષરો નાના થઇ જાય છે. ખોરાક અને પાણી ગળવામાં પણ તકલીફ પડે છે અને મોઢામાંથી લાળ બહાર ટપકે છે. દર્દીને ચાલવાનું સંતુલન બગડતું જાય છે અને આગળ જતા વારંવાર પડી જવાની તકલીફ થાય છે. આ સિવાય પણ કેટલાક દર્દીઓમાં કબજિયાત રહે છે, યાદશક્તિ ઓછી થઇ જાય છે, ઊંઘની અનિયમિતતા જોવા મળે છે. એવું પણ જોવા મળે છે કે દર્દીની ગંધ પારખવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે, રસોઈ કરતી વખતે ક્યારેક જમવાનું બળી જાય તો પણ ખબર નથી પડતી. આમ કંપવાત ઘણી બધી રીતે દર્દીના જીવનને અસર કરે છે અને સમય જતા દર્દીની સારસંભાળ લેવામાં બહુજ તકલીફ પડી શકે છે.


     કંપવાતનું નિદાન દર્દીના મૂળભુત લક્ષણો તપાસીને થાય છે. ક્યારેક્જ અન્ય કારણોની તપાસ માટે દર્દીને અમુક રીપોર્ટ જેવાકે થાઇરોઇડ , વિટામિન ડીનું પ્રમાણ તથા મગજના ફોટા(એમ.આર.આઈ.)ની જરૂર પડે છે.


     કંપવાતમાં ડોપામીન ઉત્ત્પન્ન કરતા કોષોની ક્ષતિ થતા રોકે અથવા તો કાબુમાં કરે એવી કોઈ દવા નથી. પરંતુ એવી દવાઓ ઉપલબ્ધ છે કે જે ડોપામીનનું મગજમાં પ્રમાણ વધારે છે અને એનું કોલીનર્જીક સિસ્ટમ સાથેનું સંતુલન સુધારે છે. દવાઓ જેવી કે લેવોડોપા , કાર્બીડોપા, રોપીનીરોલ, પ્રામીપેકસોલ, બ્રોમોક્રીપ્ટીન, એન્ટકેપોન, રોટીગોટીન, એપોમોર્ફીન, કેબરગોલિન, એમેંટાડીન, ટ્રાઈહેક્ઝિફેનીડીઓલ વગેરે કંપવાતના લક્ષણોનું નોંધપાત્ર સ્તરે નિયમન કરવામાં મદદરૂપ બને છે. એ સિવાય નિયમિત કસરત, અમુક યોગા, સાયકલિંગ, સ્પીચ અને લેન્ગવેજ થેરાપી પણ દરેકને લાભદાયી થાય છે. અમુક ચુનિંદા દર્દીઓમાં સામાન્ય રીતે ૪-૫ વર્ષ પછી આધુનિક શસ્ત્રક્રિયાની સારવાર થઇ શકે છે જેમકે ડી.બી.એસ.(ડીપ બ્રેઈન સ્ટિમ્યુલેશન). આ એક ફંકશનલ ન્યુરોસર્જરી છે જેમાં વપરાતી હાયપરસ્ટીમ્યુલેશન ટેકનીકથી ઘણા દર્દીઓને લાભ થઇ રહ્યો છે જોકે આ સારવાર થોડી મોંઘી છે. કયા દર્દીને આવી ડી.બી.એસ. સર્જરીની જરૂર છે તેનો નિર્ણય સક્ષમ ન્યુરોલોજીસ્ટ કરે છે.


     કંપવાત ધરાવતા દર્દીઓનું અપેક્ષિત આયુષ્ય સામાન્ય માણસ જેટલું જ હોય છે. રોજબરોજના જીવનમાં થતી સમસ્યાઓ જેવી કે ચાલવામાં, વાહન ચલાવવામાં, લખવામાં, જમવામાં અને વાતચીત કરવામાં થતી સમસ્યાઓ છતાં પણ દર્દી સામાન્ય રીતે જીવી શકે છે. વાચકમિત્રો જાણો કેટલાક ઉપાયો જે કંપવાત ધરાવતા દર્દીઓને મદદરૂપ થઇ શકે છે. ૧)સતત ક્રિયાશીલ અને સક્રિય રહેવાથી જકડાઈ ગયેલા સ્નાયુઓને ઢીલા કરવામાં અને શરીરનું સમતોલન સુધારવામાં મદદરૂપ થઇ શકે છે. ૨)જો દર્દી ચાલતી વખતે લથડાતો હોય તો ચામડાનું સોલ ધરાવતા જૂતા પહેરવાથી સંતુલન જાળવી શકાય છે. ૩)દર્દીનું વજન સામાન્ય સ્તરે જાળવવા પ્રયત્ન કરો કેમકે વધારે પડતું વજન સાંધા પર વધુ તાણ ઉભી કરે છે અને ચાલવામાં તકલીફ પડે છે. ૪)આધુનિક સંશોધન મુજબ કેટલાક ચાલવામાં સહાયક સાધનો જેવા કે લેસર સ્ટિકસ, સેન્સર પાવર્ડ શૂઝ, મોટેરાઈઝડ ચેર વગેરે અમુક કિસ્સાઓમાં મદદરૂપ બને છે. ૫)વધુ પડતી ચિંતા ટાળવી જોઈએ કેમકે એનાથી ધ્રુજારી વધી શકે છે અને ઊંઘ પણ બરાબર થતી નથી. કંપવાત સાથે જીવવું તે પડકારરૂપ હોઈ શકે છે, પરંતુ ઝડપી નિદાન અને આધુનિક સારવારથી જીવનની ગુણવત્તા જાળવવી, સુધારવી અને કંપવાત સાથે સારી રીતે જીવવું શક્ય બન્યું છે.